“Thời mạt Pháp”… Nghe rất là tiêu cực… Tuy nhiên, thực tế những gì đang xảy ra hiện nay lại ứng đúng với giai đoạn được gọi là “mạt Pháp”, khi các giá trị cao thượng ngày càng không được đặt ở vị trí đúng đắn của chúng, ở trọng tâm, mà thay vào đó là các giá trị hạ liệt mang tính vật chất, tầm thường. Thế giới hẳn sẽ không hề bị tận diệt bởi các giá trị hạ liệt. Thay vào đó, chỉ là những hậu quả khốc liệt hơn sẽ xảy ra mà thôi, khi nhân duyên đủ đầy. Vẫn chỉ là những bài học nối tiếp bài học, không ngừng đến với các chúng sinh có nhận thức. Các vị thầy ngày sẽ càng ít đi, ngày càng khó tìm được, và ngày càng khó gặp. Mọi người có lẽ sẽ thắc mắc rằng, vậy thì trách nhiệm của các vị thầy ở đâu, khi họ không “cứu vớt” chúng sinh khỏi mọi đau khổ? Theo như tôi hiểu thì “vị thầy” thực sự của các chúng sinh chính là những gì đang xảy ra cụ thể ở trong cuộc sống hiện tại này của chính họ. Chỉ khi một người đã sẳn sàng và xứng đáng để đón nhận lời giáo huấn của một vị thầy bằng xương bằng thịt thì chắc chắn rằng, bằng một cách nào đó vị ấy sẽ tìm được vị thầy cho riêng mình.
Rồi lại có những người đã cảm nhận, đã bắt đầu “nếm” được hương vị của Pháp, mặc dù rất hạnh phúc và vui mừng để đi trên con đường đạo, nhưng đây đó trong lòng lại mang một nỗi lo lắng, sợ hãi rằng, cho đến hết cuộc đời này, chắc gì có được những thành tựu mang tính đảm bảo cho con đường mà mình đang đi?!! Và rồi khi phải lăn trôi sang cuộc sống kế tiếp, làm sao có thể gặp lại Pháp để có thể tiếp tục con đường phát triển tâm linh của mình một cách thuận lợi nhất? Hoặc là tình huống một vị đệ tử đã phải rất vất vả mới tìm được vị thầy cho mình, nhưng rồi cũng sẽ đến lúc phải rời xa vị thầy, khi đó bản thân mình lại như một cành cây bơ vơ trong gió bão. Những lo lắng kiểu này là hoàn toàn hiển nhiên, tôi nghĩ vậy. Nhưng theo cá nhân tôi thì “thời mạt Pháp” chỉ là những gì xảy ra với số đông mà thôi. Trong khi mỗi một cá nhân thì lại có những dòng nghiệp lực, những con đường khác nhau và cụ thể của riêng mình. Mà cũng nhờ đó mà tuỳ theo cách chúng ta bước đi trên con đường sẽ giúp chúng ta tiếp tục chủ động, mạnh mẽ bước tiếp con đường dù vẫn phải lăn trôi trong vòng sinh tử, trong đại dương của những thử thách và khó khăn. Tôi dành tặng bài viết này cho những ai đang mang trong mình loại lo lắng này, cảm thấy mông lung và bất định về tương lai trên con đường đạo. Nhưng thực ra, bài viết này cũng chính là một lời nhắc nhở cho bản thân tôi, khi bước đi trên con đường thực hành chánh niệm.
Ở trong cuốn Tầm nhìn của Pháp, tôi học được một điều rất quan trọng và ý nghĩa như sau:
“Theo quan điểm của Phật pháp, quá trình tái sinh không liên quan đến sự chuyển sinh của một bản ngã hay linh hồn. Bởi vì, luận điểm cho rằng mọi thứ đều liên tục thay đổi của Phật pháp loại trừ việc một thực thể bền vững di chuyển từ đời này sang đời khác. Tính liên tục của chuỗi các sự tái sinh được duy trì không phải do bởi một bản ngã đồng nhất tồn tại xuyên suốt những sự thay đổi, mà là do bởi sự chuyển giao các dấu vết và khuynh hướng đi cùng với “dòng tâm thức” cá nhân hay dòng ý thức mà các dấu vết và khuynh hướng này được khởi sinh lên ở bên trong đó. Chiều hướng của dòng tâm thức này, được chuyển giao từ đời này sang đời khác, bị chi phối bởi một quy luật gọi là nghiệp (kamma).“
Như vậy, tôi nghĩ rằng, để có thể dễ dàng gặp lại Pháp trong cuộc sống kế tiếp khi thậm chí ở thời còn “mạt Pháp” hơn bây giờ thì trách nhiệm cá nhân của một vị đệ tử nhiệt tâm là kiên trì, cần mẫn, liên tục gieo trồng các “dấu vết” của Pháp cũng như các “khuynh hướng” về Pháp một cách sâu sắc, ở ngay trong cuộc sống hiện tại này, ở ngay trong giây phút hiện tại này. Bởi vì, chỉ có các dấu vết (các ấn tượng sâu sắc) và các khuynh hướng (các thói quen sâu thẳm ở bên trong tâm mình) mới là những gì được chuyển giao sang cuộc sống kế tiếp. Và nếu đó là các dấu vết, các khuynh hướng sâu đậm của Pháp thì chúng ta chắc hẳn chẳng thể nào “đánh mất” Pháp được, cho dù chúng ta ở vào hoàn cảnh nào. Cụ thể hơn là một số đề nghị như bên dưới.
(1) Duy trì pháp hành chánh niệm liên tục nhất có thể, mà lý tưởng nhất là cho đến khoảnh khắc cuối cùng trước khi rời xa cuộc sống này.
Mục tiêu cuối cùng của một vị đệ tử nhiệt tâm với Pháp, nhiệt tâm sống theo Pháp, chỉ có một. Đó là tự do hoàn toàn khỏi mọi phiền não ở trong tâm. Thành tựu đó chỉ có thể đạt được thông qua một con đường độc nhất, như đã được Đức Phật tuyên bố mạnh mẽ ở trong bản Kinh Đại Niệm Xứ:
Này các Tỳ-khưu, đây là con đường độc nhất để thanh tịnh (tâm) của chúng sinh, vượt khỏi sầu bi, đoạn diệt đau khổ về mặt thể xác và tinh thần, đạt đến Thánh đạo, chứng ngộ Niết-bàn. Con đường độc nhất đó chính là (pháp hành) Tứ niệm xứ.
Pháp hành Tứ niệm xứ, hay còn được gọi dưới nhiều tên gọi khác như pháp hành thiền Tứ niệm xứ, pháp hành thiền quán, pháp hành thiền tuệ, pháp hành thiền Vipassana, pháp hành thiền chánh niệm, … chính là con đường, là phương tiện để một vị đệ tử có thể sống theo Pháp, thành tựu được trí tuệ và hiểu biết đích thực, xuyên thấu vào thực tại. Rõ ràng là chỉ những ai thực hành pháp hành này thì mới có thể gặt hái được kết quả về mặt trí tuệ, cũng như mới có thể tiếp cận được với Pháp một cách đúng đắn, và quan trọng hơn là có thể sống theo Pháp, như được Sư Yuttadhammo giải thích ở trong bài pháp “Người sống theo Pháp“.
Nền tảng về mặt lý thuyết của pháp hành này được gói gọn ở trong bản Kinh Đại Niệm Xứ. Ở bản dịch kinh Đại Niệm Xứ từ tiếng Pali sang tiếng Anh của Ngài Sayadaw U Jotika và Ngài Sayadaw U Dhamminda mà tôi đề cập ở trên, phần chú thích có bổ sung thêm rất nhiều lưu ý cho việc thực hành mà dựa vào đó, thiền sinh có thể tự mình bắt đầu hành thiền theo pháp hành Tứ niệm xứ. Tuy nhiên, độc giả còn có thể tham khảo một bản luận giải chi tiết hơn, đi cùng với các hướng dẫn chi tiết về mặt thực hành cũng như các đoạn trích dẫn kinh điển Pali liên quan khác ở cuốn Trái tim thiền Phật giáo của Ngài Nyanaponika Thera. Tôi chắc chắn rằng, những kiến thức ở trong hai cuốn này là cần thiết và đầy đủ để bất kỳ một thiền sinh nào cũng có thể dựa vào đó và tự xây dựng cho mình một cách tiếp cận, cách thực hành phù hợp với trường hợp cá nhân của mình. Trên nguyên tắc là như vậy. Tuy nhiên, để tự mình hoàn thành được việc này, chắc chắc mỗi một cá nhân sẽ cần phải đầu tư rất nhiều thời gian và công sức, mồ hôi và nước mắt, chắc chắn sẽ phải vượt qua rất nhiều chướng ngại và thử thách rồi mới có thể tự mình có được một pháp hành phù hợp cho riêng mình. Để làm được điều đó, chỉ có thể là sự kham nhẫn và một đức tin sâu sắc mới có thể giúp được vị ấy thành công mà thôi. Đó là lý do vì sao sẽ là một phước báu lớn lao, nếu vị ấy tìm được cho mình một vị thầy trực tiếp, khi bước đi trên con đường này. Vị thầy sẽ là người giúp chúng ta rất nhiều, khi những hiểu biết và trải nghiệm của cá nhân còn quá nhiều hạn chế. Chỉ là không may, chúng ta đang ở trong thời kỳ mà việc đó ngày càng trở nên khó khăn hơn, các vị thầy ngày càng ít đi. Mặc dù vậy, tôi tin rằng, trong khi vẫn không ngừng tìm kiếm vị thầy cho mình, nếu một thiền sinh nhiệt tâm đầu tư thời gian tự mình tìm hiểu và nghiền ngẫm Kinh Đại Niệm Xứ và cuốn Trái tim thiền Phật giáo, rồi cứ kiên trì đem ra thực hành từng bước một, dần dần điều chỉnh pháp hành dựa trên những gì tự mình cảm nhận và trải nghiệm được trên thực tế thực hành, và rồi tiếp tục nghiền ngẫm, thực hành, điều chỉnh, thì điều đó chắc chắn là điều cần làm, nên làm. Bởi vì đó là sự chủ động cần thiết, là thái độ chủ động cần thiết của một thiền sinh nhiệt tâm.
Nếu mọi người dành đủ một lượng thời gian và công sức nhất định để nghiên cứu và thực hành thiền Tứ niệm xứ, mọi người sẽ thấy rằng, các kỹ thuật thiền này vốn đơn giản, dễ hiểu, ai cũng có thể tự mình thực hành được. Tuy nhiên, nó lại là một thứ mang tính nhàm chán, dễ bỏ cuộc, dễ quên, dễ nản, khi tâm của chúng ta còn quá nhiều cấu uế ô nhiễm. Hệ quả là pháp hành sẽ nhanh chóng bị bỏ rơi ở trong cuộc sống thường nhật. Đó mới là gốc rễ của mọi vấn đề. Do đó, nếu thực sự muốn tiếp cận với Pháp, muốn sống theo Pháp, chúng ta không có một lựa chọn nào khác ngoài việc kham nhẫn tìm mọi cách, mọi cơ hội để có thể thực hành, áp dụng pháp hành vào mọi hành động của chúng ta trong cuộc sống, từ lúc mở mắt cho đến lúc đi ngủ. Câu hỏi luôn cần phải tự hỏi mình là làm thế nào để chúng ta có thể thực hành pháp hành chánh niệm được đúng đắn hơn, hiệu quả hơn, thay vì kết luận kiểu như: pháp hành này chưa phù hợp với chúng ta ở thời điểm hiện tại.
Như vậy, trong khi pháp hành Tứ niệm xứ là con đường độc nhất để một vị thiền sinh có thể hoàn toàn giải thoát tâm mình khỏi mọi phiền não, thì việc duy trì thực hành liên tục mới chính là cách chúng ta giữ mình ở “trong” Pháp, sống theo Pháp, là cách thức gieo trồng cụ thể các dấu vết và khuynh hướng sâu sắc, những thứ có thể được chuyển giao từ cuộc sống này sang cuộc sống kế tiếp. Hay nói một cách khác, Pháp trở thành một mạch máu ở trong dòng tâm thức tiếp diễn ở cuộc sống kế tiếp, tiếp tục giữ chúng ta ở trong Pháp. Hãy tưởng tưởng nếu ở trong giây phút cuối cùng trước khi rời khỏi cuộc sống hiện tại này, tâm bạn vẫn duy trì được chánh niệm một cách sâu sắc thì ắt hẳn tâm kế tiếp sẽ có nhiều cơ hội tiếp tục những gì mình đang làm ở hiện tại này.
(2) Không ngừng tu dưỡng pháp học. Chắc chắn rằng, điều quan trọng nhất vẫn là việc duy trì pháp hành, là việc mang kiến thức, hiểu biết áp dụng trực tiếp vào trong cuộc sống, để thực sự trải nghiệm, nắm vững và làm chủ được kiến thức và hiểu biết, cũng như thành tựu được cho bản thân mình một trí tuệ đích thực nằm ở trong cách chúng ta sống và hành xử hàng ngày. Tuy nhiên, để hỗ trợ cho pháp hành thì không thể nào thiếu được pháp học. Và như tôi đã có chia sẻ ở đâu đó rằng, mặc dù pháp hành có vẻ như không bao giờ là thừa đối với bất cứ ai, pháp học thì lại có thể cực đoan, hoặc là quá dư so với mức độ mà một người cần đến, hoặc là quá thiếu. Đây cũng lại là một trở ngại cho bất cứ ai. Pháp học thì chắc chắn là cần thiết, nhưng như thế nào là đủ, là phù hợp đây? Cách tiếp cận của tôi đối với trở ngại này là chỉ tập trung vào những kiến thức cơ bản nhất của Pháp, không ngừng nghiền ngẫm cũng như quay trở lại nghiền ngẫm cũng chỉ với các câu chữ, các kiến thức này trong quá trình thực hành.
Và dưới đây là các kiến thức cơ bản mà tôi đề nghị cần nghiền ngẫm. Mà thực ra, các kiến thức cơ bản này lại rất sâu sắc với rất nhiều tầng lớp ý nghĩa. Do đó, việc hiểu được chúng một cách nhanh chóng và đầy đủ là điều rất khó. Thay vào đó, cùng với thời gian, cùng với sự thực hành, trải nghiệm và trưởng thành của tâm, chúng ta sẽ dần dần tiếp cận được các tầng mức sâu sắc hơn của các kiến thức này. Các kiến thức cơ bản mà tôi đề nghị chỉ nằm ở trong hai cuốn sách: (i) Tầm nhìn của Pháp. Đây là một cuốn sách đặc biệt, là tập hợp các bài luận sâu sắc về toàn bộ các khía cạnh khác nhau về Phật pháp của Ngài Nyanaponika Thera, cũng là tác giả của cuốn Trái tim thiền Phật giáo tôi đã đề cập ở trên. (ii) Phần Cuộc đời của Đức Phật trong cuốn Đức Phật và Phật Pháp. Chắc hẳn sẽ là một thiếu sót lớn, nếu một vị đệ tử bỏ qua việc tìm hiểu cuộc đời của Đức Phật, trên con đường đạo của mình. Cuộc đời của Ngài qua sách vở, qua lời kể lại chắc hẳn sẽ mang ít nhiều màu sắc của sự huyền bí, nhưng nó lại mang lại rất nhiều cảm hứng cũng như chứa đựng nhiều thông điệp về mặt giáo pháp ở trong những câu chuyện về Ngài. Và dĩ nhiên là trong bộ pháp học không thể thiếu bản Kinh Đại Niệm Xứ và cuốn Trái tim thiền Phật giáo mà tôi đã đề cập ở trên. Ngoại trừ cuốn Cuộc đời của Đức Phật (nằm trong cuốn Đức Phật và Phật Pháp), tất cả các cuốn sách tôi đề nghị ở trên đều đã được tôi dịch Việt và chia sẻ, phát hành miễn phí trên Internet cùng với bản thu âm. Các bạn có thể theo link tương ứng mà tôi đính kèm ở trên để tải về.
Việc đều đặn nghiền ngẫm, suy xét các kiến thức cơ bản ở trong các cuốn sách ở trên chắc hẳn sẽ để lại những dấu vết, những khuynh hướng sâu sắc ở trong tâm mình. Và đó cũng chính là cách chúng ta nuôi dưỡng mình ở trong Pháp, là cách gieo nhân để có thể tìm về với Pháp một cách tự nhiên ở trong cuộc sống kế tiếp, như cá về với nước, hổ về với rừng, một sự tìm về theo bản năng. Xuyên suốt giáo pháp của Đức Phật, ắt hẳn mọi người đều thấy rõ một thông điệp Ngài giáo huấn các đệ tử của Ngài, rằng: Hãy nương tựa vào chính mình. Vậy, như thế nào là nương tựa vào chính mình? Câu trả lời được trình bày rõ ràng ở đoạn trích kinh bên dưới. Và đó chính là pháp hành Tứ niệm xứ, nơi để chúng ta tự nương tựa vào chính mình, mà không tìm nơi nương tựa ở bên ngoài.
Vậy, này Ānanda, hãy tự coi chính con là hải đảo (chỗ ẩn náu) của con, chính con là chỗ nương tựa của con. Không nên tìm nơi nương tựa ở bên ngoài. Hãy xem Giáo pháp là hải đảo của con. Giáo pháp là chỗ nương tựa của con. Không nên tìm nơi nương tựa ở bên ngoài. Này Ānanda, một thầy Tỳ-khưu phải sống bằng cách nào để coi chính mình là hải đảo, là chỗ nương tựa của mình, không tìm nơi nương tựa ở bên ngoài? Đây này, Ānanda, một thầy Tỳ-khưu sống chuyên cần tinh tấn, suy ngẫm, thận trọng giác tỉnh, từ khước mọi tham ái trong thế gian, luôn luôn giữ chánh niệm nơi thân, thọ, tâm và pháp.
Dầu ngay trong hiện tại hay sau khi Như Lai nhập diệt, người nào sống đúng theo như vậy, xem chính mình là hải đảo của mình, là chỗ nương tựa của mình, không tìm nương tựa bất cứ nơi đâu ở bên ngoài, những vị Tỳ-khưu ấy sẽ đứng hàng đầu trong những người sống hoàn toàn theo Giới luật.”
Kinh Đại Niết-bàn (Mahā-parinibbāna Sutta)
Với việc thực hiện 2 điều trên, (1) Duy trì pháp hành chánh niệm liên tục nhất có thể, mà lý tưởng nhất là cho đến khoảnh khắc cuối cùng trước khi rời xa cuộc sống này và (2) Không ngừng tu dưỡng pháp học, thì chúng ta hoàn toàn có thể tự tin rằng, mình đã gieo trồng bản thân mình một cách chắn chắn “vào” với Pháp. Các khuynh hướng của một lối sống tỉnh thức và chánh niệm ắt hẳn sẽ được “di truyền” sang cuộc sống mới. Các dấu vết đầy ý nghĩa (là các trải nghiệm sâu sắc trong thiền cũng như các nghiền ngẫm sâu sắc về pháp học) chắc chắn cũng sẽ theo chúng ta sang đến cuộc sống tiếp theo, giúp chúng ta định hình con đường kế tiếp một cách khế hợp với Pháp nhất. Chắc chắn là như vậy.
Cầu mong giáo pháp vĩ đại của Đức Phật sẽ đến được với những ai cần đến Pháp, những con người đang chiến đấu trong cuộc sống với muôn vàn khó khăn và thử thách này.
Viet Hung | A Happiness pursuer | Author of The Happiness Journal, Tản mạn về Hạnh phúc and NGẪM CAFÉ
Sách tôi dịch: Tầm nhìn của Pháp, Trái tim thiền Phật giáo, Thiền cho người mới bắt đầu, Nổi loạn và tự do, Bài chú giải Kinh Mangala Sutta, Sức mạnh của sự hoài nghi và thiền chánh niệm (Vipassana), Những nguyên lý để sống hạnh phúc, Chúng ta đang sống vì điều gì?, Sự cho đi và Tình thương yêu, “Lấy tâm mình làm bạn của chính mình”, Cảm xúc, Thiền với sự hình dung, Căng thẳng, Bản chất cao thượng, Hãy nương tựa vào chính mình, Khuôn mặt vĩ đại trên núi đá, Năm chướng ngại phát triển tâm linh và cách chinh phục
Get your source of inspiration and motivation toward reaching happiness here: https://www.viethungnguyen.com
