Hiện nay, thiền và chánh niệm đã trở nên quá phổ biến từ Đông sang Tây. Chánh niệm, hay pháp hành chánh niệm, có thể được xem là một “công cụ” phổ quát cho tất cả mọi vấn đề ở trong tâm, giải quyết triệt để được tất cả mọi phiền não ở trong tâm. Và sự thật đúng là như vậy, như đã được Đức Phật tuyên bố mạnh mẽ ở phần mở đầu của bản kinh Đại Niệm Xứ: “Đây là con đường độc nhất để thanh tịnh (tâm) của chúng sinh, vượt khỏi sầu bi, đoạn diệt đau khổ về mặt thể xác và tinh thần, đạt đến Thánh đạo, chứng ngộ Niết-bàn. Con đường độc nhất đó chính là (pháp hành) Tứ niệm xứ.” Tuy nhiên, khi tiếp cận và thực hành chánh niệm, có một vấn đề nổi cộm của thế giới hiện đại mà thiền sinh cũng như người hướng dẫn cần phải đặc biệt lưu tâm. Đó là đối với các thiền sinh đã từng gặp phải chấn thương tâm lý trong quá khứ, khi thực hành chánh niệm, thay vì pháp hành chánh niệm giúp họ giải quyết các vấn đề ở trong quá khứ, ở trong tâm mình, thì ngược lại, có một nghịch lý có thể xảy ra đối với họ: Càng thực hành thì các hình ảnh và ký ức đau đớn trong quá khứ lại càng mãnh liệt sống lại, khiến cho cuộc sống hàng ngày của họ trở nên căng thẳng hệt như những gì đã xảy ra trong quá khứ. Cứ như kiểu thực hành chánh niệm làm sống lại các chấn thương đã xảy ra trong quá khứ, khiến cuộc sống và trải nghiệm hàng ngày của thiền sinh trở thành địa ngục. Điều này có thể đưa họ đến kết luận rằng, chánh niệm không phù hợp đối với mình.
Tôi biết đến vấn đề thực tế ở trên là do đang đọc giữa chừng cuốn sách Trauma-Sensitive Mindfulness: Practices for Safe and Transformative Healing (tạm dịch là Chánh niệm nhạy cảm với chấn thương: Các phương pháp thực hành để chữa lành an toàn và chuyển hoá) của tác giả David A. Treleaven. Cuốn sách trình bày về vấn đề này cũng như đưa ra các đề nghị để có một số thay đổi phù hợp khi thực hành thiền chánh niệm cho các thiền sinh đã có chấn thương tâm lý trong quá khứ, nhằm giúp họ có thể tiếp cận chánh niệm một cách an toàn và cuối cùng là có thể chuyển hoá tâm mình nhờ vào năng lực của chánh niệm, thay vì bị đánh bật ra khỏi “pháp hành chánh niệm”. Một cuốn sách tuyệt vời.
Hồi giữa tháng 5/2026, tôi có dịp tham gia một khoá thiền Vipassana 7 ngày tại New Zealand. Trong buổi tối đầu tiên, có một phần chia sẻ nhóm nhỏ trước khi bắt đầu khoá thiền, nhằm giúp các thiền sinh cảm thấy gần gủi, thoải mái hơn cho những ngày tịnh khẩu sắp tới. Ở nhóm nhỏ chia sẻ 4 người mà tôi tham gia, có một thiền sinh nữ trạc tuổi tôi. Khi chia sẻ về lý do tại sao tham gia khoá thiền, giọng cô ấy mặc dù không quá buồn, nhưng lại khá xa xăm, chia sẻ rằng, cô ấy và mẹ của mình tham gia khoá thiền với một tâm trí cởi mở, mong muốn được học hỏi về thiền, về chánh niệm nhằm chữa lành một chấn thương tâm lý mới xảy ra trong gia đình mình. Mặc dù không có thêm thông tin chi tiết nào về những gì đã xảy ra, tôi có thể hình dung được rằng đó là một trải nghiệm rất nặng nề, đến độ cả hai mẹ con thấy cần phải “dìu” nhau, động viên nhau đi tham gia khoá thiền này. Tôi chỉ biết cầu mong rằng họ sẽ gặp được mọi thuận lợi nhất có thể. Vào ngày đầu tiên trong khoá thiền, tôi có quan sát và thấy cả hai mẹ con cô thiền sinh này đều chăm chú thực hành, nghe pháp. Tuy nhiên, vào ngày hôm sau, tôi không thấy họ ở thiền đường trong thời thiền đầu tiên vào buổi sáng. Ở thời thiền kế tiếp sau buổi ăn sáng, người hướng dẫn khoá thiền thông báo rằng, hai mẹ con cô thiền sinh đó đã quyết định dừng, không tiếp tục tham gia khoá thiền nữa. Một kết thúc thật bất ngờ.
Do đã đọc được một phần cuốn sách trên, nên tôi nghĩ rằng có một xác suất rất lớn là sau một ngày chỉ ngồi thiền, đi thiền theo các hướng dẫn chung chung cho tất cả mọi người, các trải nghiệm trong quá khứ đã sống lại theo một cách mà hai mẹ con cô thiền sinh này đã không thể chịu đựng nổi. Đối với những thiền sinh đã trải qua chấn thương tâm lý, nếu người hướng dẫn không biết về điều đó và sử dụng các hướng dẫn hành thiền chung chung, cơ bản, nó có thể làm sống lại mãnh liệt quá khứ đau buồn mà họ đã trải qua, khiến họ không thể chịu nổi đến mức phải rời đi. Đó có vẻ như là lý do đã xảy ra. Và đó cũng là một vấn đề mà tôi nghĩ rằng thiền sinh cũng như người hướng dẫn cần lưu tâm, để có thể tiếp cận và thực hành chánh niệm một cách hiệu quả và an toàn.
Tôi biết đến cuốn sách trên là do đang theo học chương trình lấy chứng chỉ Trainer để dạy chương trình MBSR (Mindfulness-based Stress Reduction), là chương trình giảm căng thẳng dựa trên nền tảng chánh niệm, mà nôm na là một chương trình huấn luyện thực hành chánh niệm kéo dài 8 tuần, nhằm giúp người học thực hành và áp dụng chánh niệm để giảm căng thẳng trong công việc và cuộc sống một cách hiệu quả. Cuốn sách này hiện chưa được dịch Việt. Nên hiện nay, nếu thiền sinh nào quan tâm đến nội dung này thì chỉ có thể tham khảo trực tiếp bản tiếng Anh mà thôi. Mặc dù cá nhân tôi thấy đây là những kiến thức quan trọng, cần phải chuyển ngữ và chia sẻ rộng rãi, hiện nay, tôi lại chưa sắp xếp được thời gian để làm việc đó. Tuy nhiên, khoảng cuối năm nay hoặc đầu năm 2027, sau khi hoàn thành giai đoạn đầu của chương trình lấy chứng chỉ dạy MBSR, tôi sẽ bắt đầu mở các khoá MBSR online hoặc offline, mà chắc chắn là tôi sẽ áp dụng các đề nghị trong cuốn sách này, đặc biệt là đối với các thiền sinh đã trải qua chấn thương tâm lý trong quá khứ. Nếu các bạn thiền sinh gặp phải vấn đề tương tự như trên và quan tâm thì có thể theo dõi trang web của tôi hoặc trang Facebook của tôi để tham gia.
Cầu mong giáo pháp vĩ đại của Đức Phật sẽ đến được với những ai cần đến Pháp, những con người đang chiến đấu trong cuộc sống với muôn vàn khó khăn và thử thách này.
Viet Hung | A Happiness pursuer | Author of The Happiness Journal, Tản mạn về Hạnh phúc and NGẪM CAFÉ
Vipassana pocket app: www.tinhbyviethung.app
Facebook: https://www.facebook.com/viethungbehatt
Youtube: https://www.youtube.com/user/viethungnguyen/videos
Spotify: https://open.spotify.com/show/68zoT4dkqHYPW8kP8ksv5P
Sách tôi dịch: Tầm nhìn của Pháp, Trái tim thiền Phật giáo, Thiền cho người mới bắt đầu, Nổi loạn và tự do, Bài chú giải Kinh Mangala Sutta, Sức mạnh của sự hoài nghi và thiền chánh niệm (Vipassana), Những nguyên lý để sống hạnh phúc, Chúng ta đang sống vì điều gì?, Sự cho đi và Tình thương yêu, “Lấy tâm mình làm bạn của chính mình”, Cảm xúc, Thiền với sự hình dung, Căng thẳng, Bản chất cao thượng, Hãy nương tựa vào chính mình, Khuôn mặt vĩ đại trên núi đá, Năm chướng ngại phát triển tâm linh và cách chinh phục
Get your source of inspiration and motivation toward reaching happiness here: https://www.viethungnguyen.com
