“Anh cho phép em hỏi anh một câu hỏi ạ. Không biết anh có cập nhập tình hình xã hội ở Việt Nam mình nhiều không ạ, dạo gần đây em thấy thông tin trên mạng xã hội khá là nhiều, và đa phần là thông tin mang tính chất tiêu cực, như việc học sinh đánh giáo viên ở một trường ngoài Hà Nội. Điều này làm cho em suy ngẫm, có phải con người càng hiện đại, người ta càng xa rời các khái niệm tốt đẹp trong văn hoá Việt Nam như tôn sư trọng đạo không ạ, đây là những truyền thống từ xa xưa của dân tộc mình, mở rộng ra, liệu những điều tốt đẹp như Chánh Niệm hay triết lý của Đạo Phật mà những người như anh đang mang tới cho mọi người có thể thay đổi được gì nhiều cho xã hội hiện tại không ạ.“
Hello em!
Anh nghĩ là cảm nhận của em về việc xã hội chúng ta đang có vẻ như xa rời các điều tốt đẹp, ngày một nhiều hơn… là có lý, là phản ánh đúng với những gì đang diễn ra. Theo ngôn ngữ riêng của anh cho hiện tượng này, theo cách anh thấy thì chất lượng tâm của con người hiện đại ngày nay càng ngày càng xuống cấp, mà lý do chính thì cũng chỉ là do tâm quá loay hoay để tìm cách làm thoả mãn các nhu cầu dục lạc, mang tính vật chất của nó, thể hiện qua sự phát triển vượt bậc về mặt công nghệ. Nhưng cũng ngạc nhiên là, càng có nhiều công nghệ trong tay, có vẻ như tâm của con người chúng ta lại càng như bị thui chột đi thêm. Anh ví như việc nhóm tuổi teen bây giờ sử dụng công cụ AI để tìm các câu trả lời chẳng hạn. Nếu không khéo thì trí óc của các bạn trẻ sẽ ngày càng yếu đi, do chẳng cần phải động não gì nhiều vẫn có thể có câu trả lời có vẻ đúng đúng ngay. Khả năng suy nghĩ thì cũng như cơ thể của mình, nếu không sử dụng, không luyện tập thì làm sao mà khoẻ mạnh được. “Sự phát triển nhờ tiến bộ, nghĩa là nhờ những phương thức hay công nghệ mới, tất nhiên là rất ấn tượng lúc ban đầu, nhưng về lâu về dài chúng rất đáng ngờ và trong bất cứ trường hợp nào cũng phải trả giá đắt. Chúng không hề làm cho con người ta sống biết đủ và hạnh phúc hơn. Thực ra chúng chỉ là những vị ngọt giả tạo của kiếp người, cũng giống như nhịp độ trao đổi thông tin và giao tiếp ngày càng nhanh chóng hiện nay làm tăng nhịp sống một cách khó chịu và khiến cho mọi người ngày càng có ít thời gian dành cho chính bản thân mình.” Đó là những gì mà Carl Jung, nhà tâm thần học nổi tiếng, đã phát biểu từ nửa đầu của thế kỉ trước em ạ. Phát biểu này vẫn giữ nguyên được tính đúng đắn cho thời đại bùng nổ AI hiện tại.
Hoặc là một cách phát biểu khác là: Xã hội hiện đại ngày càng ít đặt trọng tâm lên các điều cao thượng. Hay diễn giải đúng hơn là các điều cao thượng được “rêu rao” ở bề ngoài là chính, chứ các hành động thực chất để xây dựng và phát triển những điều cao thượng thì lại không xảy ra nhiều như đáng lẽ cần phải xảy ra. Và thực trạng này là đáng lo ngại. Khi sự cao thượng dần mất đi vị trí trọng tâm của nó ở trong tâm của con người, trong xã hội, thì kết quả của điều này gây ra sẽ chỉ là những hậu quả tiêu cực. Những điều tốt đẹp, cao thượng thì cũng chẳng phải là điều gì quá cao siêu để hiểu. Chỉ là mọi người vẫn “bất chấp” thôi. Ví như câu chuyện buồn về việc người trồng lúa có hẳn mảnh ruộng riêng để trồng lúa cho nhà mình và người thân của mình ăn. Còn lúa “kinh doanh” thì họ chỉ bán chứ không ăn.
Thực ra, những điều trên nó cũng không nằm ngoài những gì mà Giáo lý Phật giáo chỉ ra: Rằng mọi thứ đều là khổ. Và nguyên nhân của khổ cũng vẫn chỉ là tham ái, mong muốn làm thoả mãn sự tham ái của mình. Chắc chắn rằng có sự diệt khổ và có con đường đi đến đó. Anh không hề hoài nghi về những điều này. Và đó là đức tin để anh sống cuộc đời của mình. Đó là những sự thật không bao giờ mất đi tính đúng đắn của nó. Tuy nhiên, nói là Giáo lý cao thượng này có thay đổi được gì nhiều cho xã hội hiện nay hay không thì anh lại không có một câu trả lời một cách chắc chắn cho cái gọi là “xã hội hiện nay”. Kể cả cái mà mình gọi là “xã hội hiện nay” cũng chỉ là 1 ô cửa sổ nhỏ của thời gian, trong muôn vàn xã hội và nền văn minh đã sinh và diệt từ vô thuỷ vô chung đến giờ, chẳng có điểm bắt đầu và cũng chẳng có điểm kết thúc cho cái gọi là xã hội, hay các nền văn minh.
Theo ý kiến cá nhân anh thì có một số điểm như sau.
(1) Thời mạt Pháp. Chánh niệm, Phật pháp chắc chắn có những ảnh hưởng nhất định đến xã hội hiện nay, các ảnh hưởng đó đến từ những ai nghiêm túc thực hành chánh niệm. Nó là một sự tương tác tự động, thuận tự nhiên của một thiền sinh chánh niệm với những người xung quanh họ (trong cuộc sống hàng ngày cũng như trên không gian mạng xã hội). Tuy nhiên, nó chỉ có thể mang lại một tác động thay đổi lớn, khi “lượng” đủ lớn để làm biến đổi “chất”. Theo anh thấy thì càng ngày, các vị chân tu càng ít đi, các vị thầy cũng ngày một ít đi, nên hệ quả là các vị đệ tử, những người thực hành cũng đang ít đi. Điều này là phù hợp với cái gọi là “thời mạt Pháp”. Do đó số lượng những người thực sự quyết tâm, tinh tấn cũng như đủ bén nhạy để tìm về và thực hành Chánh pháp ngày càng ít đi. Vì vậy, sự ảnh hưởng của những điều tốt đẹp từ chánh niệm, Giáo pháp lên xã hội hiện nay có lẽ sẽ ngày càng ít đi.
(2) Sự vận động và thay đổi không ngừng của xã hội. Tuy nhiên, như anh có đề cập ở trên, “xã hội hiện nay” cũng chỉ là 1 lát cắt thời gian ngắn ngủi thôi. Và xã hội sẽ liên tục vận động và thay đổi, vận động và thay đổi không ngừng. Những tiêu cực, những điều đáng lo ngại đang xảy ra là phù hợp với điều kiện, bản chất hiện tại của cái gọi là xã hội. Xã hội cũng như các nền văn minh hình thành, vận động, và phát triển theo quy luật của tự nhiên (vốn dĩ vượt quá sự hiểu biết của hầu hết mọi người). Và nó hẳn là không thể nằm ngoài quy luật của đến và đi, sinh và diệt, quy luật của vô thường. Mặc dù quy luật vận hành của tự nhiên là nằm ngoài tầm hiểu biết của con người, chúng ta vẫn có thể hình dung được một vài điều dựa trên các nguyên lý, nguyên tắc cốt lõi. Đó là những hiểu biết nhất định về luận nhân quả, về vô thường, khổ và vô ngã, về thiện và bất thiện. Trong bài Pháp “Sức mạnh của sự hoài nghi và thiền chánh niệm“, Ngài U Jotika có chia sẻ trải nghiệm của mình như sau: “Khi bạn hành thiền và quan sát tâm mình, khi tâm của bạn trở nên thật sự định tĩnh, thuần khiết, và yên lặng, khi đó, nếu có bất cứ ý nghĩ nào xuất hiện trong tâm, bạn sẽ thấy nó một cách rõ ràng. Bạn thấy được bản chất của nó. Bạn sẽ thấy rằng bất cứ khi nào tâm của bạn không trong sạch, không thuần khiết, bất cứ khi nào có tâm bất thiện, nó rất đau đớn.” Sâu thẳm ở trong tâm mình, một ý nghĩ, một tâm bất thiện chắc chắn sẽ làm mình đau đớn. Anh nghĩ rằng, cốt lõi của sự hướng thiện cũng nằm ở đó. Nghĩa là với trải nghiệm của chính mình, mỗi một chúng ta sẽ không thể nào được “yên ổn” ở sâu bên trong mình, chừng nào vẫn còn có các tâm, các hành động bất thiện. Quả của các tâm, các hành động bất thiện chính là vị quan toà, là án phạt cho chúng ta với các đau đớn, khổ sở mà chúng ta gặp phải trong cuộc sống. Và chắc chắn rằng, chẳng ai muốn đau khổ cả, cũng chẳng ai muốn làm mình đau khổ cả, chỉ là chúng ta không nhận ra điều đó, các tâm bất thiện mà thôi. Nhưng cũng chính nhờ vào các trải nghiệm khổ đau, đến một mức độ đủ khổ, đủ đau, thì anh tin rằng bản thân mỗi một chúng ta sẽ bắt buộc sẽ phải đi tìm cách để “giải quyết” các khổ đau mà mình đang gặp phải. Và đó chính là ý nghĩa của khổ đau, của các điều tiêu cực. Nhưng cũng cần phải có một cái nhìn thực tế rằng, quả của những điều bất thiện có thể hung hãn đến mức phá bỏ hoàn toàn những gì mà chúng ta đã xây dựng được. Điều đó là có thể xảy ra, và con người chúng ta lại vẫn cứ phải học hỏi sâu sắc từ những sự đổ vỡ đó, để tự mình phát triển, trưởng thành lên, để “đối trị” với khổ đau và để tìm về với những điều tốt đẹp và cao thượng, là liều thuốc cho căn bệnh “đau khổ”. Xã hội sẽ cứ vận động và thay đổi mà ở trong cốt lõi và về mặt dài hạn, anh tin rằng nó vẫn sẽ hướng về mục tiêu “giải quyết khổ đau”. Và rồi Giáo pháp sẽ xuất hiện, sẽ lại có ảnh hưởng đúng ngay ở thời điểm phù hợp, khi nhân duyên chín muồi. Bởi vì, Giáo pháp chính là chìa khoá hiệu quả nhất để đoạn diệt khổ đau.
(3) Trách nhiệm cá nhân? Theo như kinh điển kể lại, ở dưới thời của Đức Phật, chỉ cần nghe một lời pháp của Ngài mà có quá nhiều các vị đắc đạo, trở thành Thánh tăng, những con người thánh thiện, siêu việt. Tăng đoàn các vị thánh A-la-hán của Đức Phật vào thời đó lên đến những hơn 1000 vị. Em có thể hình dung là với điều kiện có quá nhiều những con người thánh thiện siêu việt như vậy thì sức ảnh hưởng của các vị ấy đến xã hội, đến những người có dịp tiếp xúc với các vị ấy là lớn đến nhường nào. Rồi tua nhanh tới thời hiện tại, tâm của những con người hiện đại liệu có tích luỹ đủ thiện pháp và sự cao thượng như các vị ở 26 thế kỷ trước không? Anh nghĩ là chưa, và sẽ cần nhiều thời gian, rất nhiều thời gian để mới lại có được điều kiện thuận lợi và nhân duyên để Giáo pháp có thể trở nên rực rỡ trở lại như 26 thế kỷ trước, với sự xuất hiện của Đức Phật. Do đó, đối với mỗi cá nhân, đặc biệt là những ai nghiêm túc muốn phát triển bản thân mình, muốn nghiêm túc đối diện và giải quyết những khổ đau của chính mình, hơn bao giờ hết lại càng phải cảm nhận được sự khẩn cấp của điều kiện “mạt Pháp” hiện tại, tận dụng mọi cơ hội có thể để học tập và thực hành Pháp, khi Giáo pháp vẫn còn được dễ dàng tiếp cận (thông qua sách vở) cũng như tận dụng mọi cơ hội để có thể học hỏi được từ số lượng ít ỏi các vị thầy còn lại, trước khi Giáo pháp đi vào thời kỳ diệt mất và bắt đầu một chu kỳ sinh kế tiếp, mà theo anh hiểu thì có lẽ là lâu lâu lắm mới có lại được một vị thánh vĩ đại như Đức Phật xuất hiện. Anh cũng tin rằng, thông qua việc thực hành chánh niệm, là các thiện pháp, một thiền sinh chắc chắn sẽ có những ảnh hưởng nhất định đến xã hội hiện tại, đặc biệt là những người xung quanh họ, những ảnh hưởng tích cực, hướng thiện, những ảnh hưởng cao thượng.
Như vậy, mặc dù anh không có được câu trả lời liệu chánh niệm hay Giáo pháp có thể thay đổi được gì nhiều cho xã hội hiện tại hay không, anh vẫn tin chắc rằng nếu cá nhân anh hoặc mỗi một cá nhân biết đến và thực hành chánh niệm thì chắc hẳn sẽ đóng góp một cách tích cực, trực tiếp và hiệu quả cho xã hội hiện tại, cách này hay cách khác. Và quan trọng hơn cả là chính bản thân thiền sinh, người thực hành chánh niệm, sẽ tìm được con đường để tu tập và nuôi dưỡng tâm mình, phát triển tâm mình và cuối cùng là giải thoát được tâm mình. Đó là trách nhiệm cá nhân cũng như là một thành quả vĩ đại của bất kỳ một cá nhân nào. Trong khi khó hay không thể có được quyền kiểm soát những gì đang xảy ra ở ngoài kia, chúng ta lại hoàn toàn có thể có được sự chủ động hơn trong việc làm việc và huấn luyện tâm mình. Và đó cũng là cách đóng góp trực tiếp và hiệu quả của bất kỳ một thiền sinh nào cho xã hội hiện tại này. Chắc chắn là như thế.
Cầu mong giáo pháp vĩ đại của Đức Phật sẽ đến được với những ai cần đến nó, những con người đang chiến đấu trong cuộc sống với muôn vàn khó khăn và thử thách này.
Viet Hung | A Happiness pursuer | Author of The Happiness Journal, Tản mạn về Hạnh phúc and NGẪM CAFÉ
Sách tôi dịch: Tầm nhìn của Pháp, Trái tim thiền Phật giáo, Thiền cho người mới bắt đầu, Nổi loạn và tự do, Bài chú giải Kinh Mangala Sutta, Sức mạnh của sự hoài nghi và thiền chánh niệm (Vipassana), Những nguyên lý để sống hạnh phúc, Chúng ta đang sống vì điều gì?, Sự cho đi và Tình thương yêu, “Lấy tâm mình làm bạn của chính mình”, Cảm xúc, Thiền với sự hình dung, Căng thẳng, Bản chất cao thượng, Hãy nương tựa vào chính mình, Khuôn mặt vĩ đại trên núi đá, Năm chướng ngại phát triển tâm linh và cách chinh phục
Get your source of inspiration and motivation toward reaching happiness here: https://www.viethungnguyen.com
